Aedes magazine 21 februari 2007

Staf Depla, lid van de Tweede Kamer voor de PvdA

Kritiek op fusies is geen soundbite

De Partij van de Arbeid is kritisch over schaalvergroting in corporatieland. Dat is geen oneliner of soundbite, zoals Ben Maassen van Zayaz onlangs schreef in Aedes-Magazine (lees het artikel). Het gaat juist om een weloverwogen opvatting, zegt PvdA-Kamerlid Staf Depla. De fusiegolf schiet te ver door, volgens hem. Het ontstaan van mega-woningcorporaties heeft grote nadelen: de afstand met bewoners groeit en de service neemt af, net als de betrokkenheid met de buurt.

Buurten en hun bewoners worden er beter van als woningcorporaties, gemeenten en bewoners tot elkaar zijn veroordeeld, aan elkaar gewaagd zijn en zo samen iets moois maken van zulke buurten. Door schaalvergroting wordt dit evenwicht doorbroken. De afstand tussen de corporatie en de buurt groeit. Corporaties, bewoners en gemeente zijn niet tot elkaar veroordeeld omdat een corporatie de gelegenheid heeft om de stad links te laten liggen en energie te steken in een gemeente die minder kritisch is. Dat is de hoofdreden waarom de PvdA tegen verdergaande schaalvergroting is: afnemende service, grotere afstand tot de bewoners en minder betrokkenheid bij de buurt en zijn bewoners. De PvdA wil ook lessen trekken uit de zorg en het onderwijs. We hebben achteraf allemaal spijt van de te ver doorgevoerde schaalvergroting in die sectoren. Anonieme onderwijs- en zorgfabrieken. En ook de beloofde kwaliteitssprong blijft uit. Zie het onderzoek naar de klantentevredenheid over zorgverzekeraars. Independer heeft op basis van 271.771 ingevulde enquêtes op een rijtje gezet welke zorgverzekeraar de beste service biedt. De beste vijf zijn kleine en middelgrote zorgverzekeraars. De topvijf van slechte zorgverzekeraars bestaat daarentegen vooral uit grote fusieverzekeraars. En uit onderzoek blijkt ook dat kleinere ziekenhuizen zowel als het om de efficiency gaat als om de kwaliteit beter scoren dan grote ziekenhuizen.

Heilloze weg
Waarom moeten we dan doorgaan op deze heilloze weg bij woningcorporaties? Laten we nog eens de argumenten langslopen van de voorstanders van schaalvergroting. Zij betogen dat het leidt tot meer efficiency. Uit onderzoek van het Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting blijkt dat fusies in ieder geval de eerste drie jaar leiden tot hogere overhead bij corporaties. Cijfers van Aedes tonen bovendien aan dat de beheerlasten van corporaties met meer dan 10.000 woningen hoger zijn dan die bij middelgrote corporaties van tussen 5.000 en 10.000 woningen. Een ander veelgehoord argument is dat corporaties door fusie meer financiële armslag krijgen om te investeren in nieuwbouw en het opknappen van buurten. Natuurlijk is het goed dat corporaties die over reserves beschikken dit geld inzetten bij corporaties met een grote investeringsopgave en kleinere reserves. Maar dat kan ook zonder fusies. Er zijn vele andere mogelijkheden voor matching. Schaalvergroting zou verder goed zijn voor innovatie. Als je de vernieuwing van de laatste jaren bekijkt, zie je dat die veelal ontstaat bij kleinere corporaties. Het Te Woon-concept, het aanbodmodel en het inmiddels landelijk aanvaarde KWH-huurlabel; allemaal vernieuwingen die zijn ontwikkeld door kleine corporaties. Schaalvergroting zou ook belangrijk zijn voor het opknappen van buurten. Het zou dan beter zijn als één eigenaar de hele buurt zou bezitten. Dat zou pas tot slagvaardigheid kunnen leiden. Als voorbeeld worden de Westelijke Tuinsteden in Amsterdam genoemd. Lijkt me geen goed idee. De Westelijke Tuinsteden zijn zo groot als Leiden. Het overleg tussen corporaties wordt dan vervangen door bureaucratisch overleg binnen mega-corporaties. Gemeente en bewoners krijgen, wat mij betreft, liever met meer spelers te maken dan met één almachtige organisatie waar ze niet omheen kunnen.

Nee, tenzij-principe
Natuurlijk zijn er ook grote corporaties die het prima doen. Dit soort organisaties is erg afhankelijk van goed functionerende directeuren. Wat als deze vertrekken? Kortom, genoeg reden om een pas op de plaats te maken. Niet automatisch doorgaan met schaalvergroten, want fuseren leidt altijd tot een periode van interne gerichtheid. En al die tijd dat je met jezelf bezig bent, heb je geen tijd om met de buitenwereld, met je missie, bezig te zijn. Volgens Bas Maassen van corporatie Zayaz maak ik me te veel zorgen. Er is immers een VROM-onderzoek waaruit blijkt dat fusies positief uitpakken. Het punt is dat dit onderzoek vooral is gebaseerd op interviews met corporatiedirecteuren. Ik ben toch geneigd meer waarde te hechten aan het kritische rapport van het Centraal Fonds, kritische opvattingen van bewoners en huurderorganisaties en de lessen uit het onderwijs en de zorg.
De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) keurt fusies van corporaties goed, dus van monopoliepositie en ongewenste machtsconcentratie is geen sprake, zou je zeggen. Maar wat is de werkelijkheid? De 'kartelwaakhond' keurt alle fusies goed zolang er nog woningnood is. De keuzevrijheid is dan sowieso beperkt. Pas bij een ontspannen woningmarkt hebben consumenten last van lokale monopolies. Daarom keurde de NMa de fusie in Eindhoven goed; omdat ze niet verwachtte dat er binnen vijftien jaar sprake zou zijn van een ontspannen regionale woningmarkt. Als dat wel het geval was geweest had de mededingingautoriteit hoogstwaarschijnlijk anders besloten, zo heb ik zelf begrepen uit gesprekken met de NMa.

Bewijslast
Tegen die achtergrond heb ik de motie ingediend waarin ik de minister heb gevraagd om het 'nee, tenzij-principe' te hanteren bij het goedkeuren van fusies boven 10.000 woningen. Minister Winsemius heeft zich in een Kamerdebat in oktober laten overtuigen en gaat kritisch kijken of de efficiency echt toeneemt bij fusies, de menselijke maat gewaarborgd blijft, de focus van de corporatie gericht blijft op waartoe ze is opgericht en of de beloofde verbeteringen werkelijk gerealiseerd zullen worden. Kortom, de Tweede Kameruitspraak om het 'nee, tenzij-principe' te hanteren bij de goedkeuring van fusies die leiden tot corporaties van meer dan 10.000 woningen is niet zomaar een soundbite. Bas Maassen verengt mijn bezwaren tot de 'soundbite' dat corporatiedirecteuren fuseren, omdat ze uitgekeken zijn op hun kleinere corporatie. Dat bezwaar heb ik ook. Maar het is niet het belangrijkste argument. Belangrijk is de breed levende kritiek van mensen, en dus ook de klanten van corporaties, op de almaar doorgaande schaalvergroting en de roep om meer menselijke maat. Door onze Kameruitspraak komt nu de bewijslast bij fuserende corporaties te liggen. Zij moeten aantonen dat de fusie voor buurten en hun bewoners leidt tot substantiële verbetering. Als ik Bas Maassen moet geloven is dat in zijn geval een fluitje van een cent. Kortom, niet een soundbite maar de breed levende zorgen van mensen heeft de Tweede Kamer ertoe gebracht om kritisch te zijn op verdergaande schaalvergroting bij corporaties.

Het artikel van Bas Maassen waarop Staf Depla reageert, staat in Aedes-Magazine 1/2007, p.22-25. Onlangs is Compact 31 Besturen met bezieling verschenen met een hoofdstuk over de fusiecorporatie Zayaz waar Maassen directeur-bestuurder is. U kunt de publicatie bestellen via www.aedesnet.nl/publicaties of per mail publicaties@aedes.nl.

Vorige pagina